Couperus en de nieuwe mystiek rond 1900
'Het murmelen van Maeterlinck'

Rond 1900 dient zich een nieuwe richting aan in de Nederlandse literatuur. Het naturalisme van Zola heeft inmiddels school gemaakt, maar schrijvers als Van Eeden, Van Deyssel en Henriette Roland Holst slaan andere paden in, op zoek naar een onzichtbare, hogere werkelijkheid. Critici uit die tijd spreken over een nieuw-mystieke mode in de literatuur. Ook Couperus werd door deze nieuwe richting beïnvloed. Vooral Maurice Maeterlinck heeft zijn sporen nagelaten in het werk van de auteur.

Door Jacqueline Bel

5
Geklingel van klokjes
Een goede neus voor de onderwerpen van de dag én belangstelling voor de literaire actualiteit - in dit artikel zal ik ingaan op de combinatie van deze eigenschappen van Couperus: zijn belangstelling voor buitenlandse auteurs en zijn neus voor de mode van de dag, in de vorm van de belangstelling die men rond 1900 had voor de nieuwe mystiek, een uiterst populaire richting in literatuur en kunst in die tijd.
    Eerst ga ik kort in op Couperus’ literaire belangstelling rond 1900. Na een schets van de nieuwe mystiek en een portret van Maurice Maeterlinck, waarbij ik ook kort de componist Richard Wagner de revue laat passeren, maken we een rondgang langs enkele werken van Couperus rond 1900, onder meer Extaze, De stille kracht en De boeken der kleine zielen. Tot slot zal ik nog wat opmerkingen maken over ons beeld van de literatuur uit het fin de siècle.
    Zoals gezegd biedt de roman Metamorfoze uit 1897 inzicht in de literaire voorkeuren van Couperus rond de eeuwwisseling. Deze roman beschrijft de ontwikkelingsgang van de literaire auteur Hugo Aylva. Een personage dat sterke gelijkenissen vertoont met de schrijver Couperus, maar, zoals het motto bij die roman zegt:

En al zoû ik nu eens schrijven een boek, waarvan de held een modern auteur was: al zoû ik dien held laten schrijven werken, die verwant aan de mijne waren, de held zoû ik niet zijn, zijn kunst niet de mijne: en de roman zoû een roman blijven, niets dan een roman, en zich nooit realizeeren tot autobiografie.

Het gaat bij Couperus om kunst om de kunst, l’art pour l’art, het literair credo dat sinds de Beweging van Tachtig actueel was.
    De roman Metamorfoze beschrijft in vijf ‘boeken’ de worsteling van Hugo Aylva met de literaire materie. Zijn metamorfose van de ene figuur in de andere, zijn verandering van dichter tot prozaïst, van naturalist tot symbolist. En zijn tocht van nirwana tot anarchisme. Van Zola tot Maeterlinck, die uiteindelijk ook opzij worden gezet. Telkens gaat hij een grens over.
    Verschillende namen van bekende auteurs keren terug in de roman. Emile Zola bijvoorbeeld, de vader van het naturalisme, die een wetenschappelijke benadering van de werkelijkheid in de literatuur propageerde. De mens werd in zijn optiek geregeerd door race, moment en milieu en dat moest de auteur in zijn romans beschrijven. [2] In de roman Metamorfoze kunnen we lezen dat Aylva als scholier al had gesnuffeld in een van Zola’s romans, Nana, een roman over een prostituée, ‘voor de vuiligheid’. [3] Zola werd wegens

6
zijn onverbloemde weergave van de werkelijkheid vaker om de pikanterie gelezen. Maar later waren Aylva en een schoolvriend serieus de verschillende delen van de Rougon Macquart–reeks gaan lezen. Niet zonder gevolgen. ‘De poorten van een nieuwe kunst gingen wijd voor hen open. (…) Zij lazen in een koorts, met brandende slapen, met gloeiende oogen. God, wat was dat mooi, en goed, en waar.’ [4] Later staat er: ‘Zola was hun de immense openbaring, van groot en gezond levensinzicht, van het leven te moeten zien, zooals het was.’ [5]
    Maar niet alleen Zola wordt genoemd, ook een andere naam wordt regelmatig met nadruk genoemd: die van de Belgische schrijver Maurice Maeterlinck, soms in combinatie met die van de Noorse schrijver Henrik Ibsen. Het gaat hier om een auteur die, anders dan Zola, juist níet uit is op een weergave van de zichtbare werkelijkheid, maar op zoek is naar een onzichtbare, hogere werkelijkheid. In Metamorfoze kunnen we lezen: ‘Nu was hij zeer onder den invloed van Maeterlinck, en de symbolisten van het Théâtre Libre en l’Oeuvre.’ [6] Aylva werkt aan een drama in verzen waar hij niet tevreden over is. ‘Het beviel hem niet, maar hij schreef er aan voort, soms vervallende in een toon van “Hamlet” of “King Lear”, soms in een stemgeluid van Ibsen of een murmelen van Maeterlinck.’ [7] Wanneer de schrijver naar Parijs gaat, komt Maeterlinck opnieuw ter sprake. Daar ontmoet de hoofdpersoon Aylva de interessante vrouw Hélène de Vicq die in haar salon de marionettendrama’s van Maeterlinck leest. Zij vraagt [8] hem wat hij vindt van zijn poppenkaststukken La mort de Tintagiles en Palomides et Alladine (1894), namen die in zijn oren klinken als ‘klokjes’. Daarna volgt een speciaal moment. ‘En hij verwonderde zich over de vreemde verwantschap, ineensmelting van harmonie, van die namen uit wreede sprookjes met het timbre van hare stem of ze waren éene zelfde muziek, of ze klonken uit één zelfde leven.’ [9] Vervolgens heeft hij een ‘sensatie’, een beladen begrip in die dagen. Hij heeft het gevoel dat alles samensmelt. ‘Het was alles één waas, en er waren nauwelijks ommelijnen, kleuren of klanken: het was alles een, eene samenvloeiïng van wat de menschen noemen apart (…).’ Het lijkt hier om een religieus gekleurde extase te gaan. Hugo heeft ook de neiging te gaan bidden. Wanneer de vrouw hem iets vraagt, hoort hij haar niet. Wel volgt er een bijzondere stilte, de stilte waar ook Maeterlinck over schrijft. ‘Toen was er eene stilte, en het groote Eene dreef als een wolk op in de stille kameratmosfeer (…).’ [10]
    De sprookjesnamen klinken als klokjes en telkens hoort hij ze weer. Kennelijk heeft het literaire werk van Maeterlinck een bijzonder effect op de schrijver. Het geklingel van klokjes komen we overigens ook tegen in de door Bastet duidelijk als minder geslaagd beschouwde novelle Over lichtende drempels. Hij spreekt van een ‘bui van artistieke dwaling’. In de novelle wordt het leven van een vrouw na de dood beschreven. ‘Eventuele invloed van Maeterlinck heeft hier,’ zo schrijft Bastet, ‘tot een twijfelachtig resultaat geleid.’ [11] Ik onderschrijf het oordeel van Bastet over deze novelle, maar dat betekent niet dat de sporen van Maeterlinck in andere werken van Couperus ook voor twijfelachtig proza hebben gezorgd. Integendeel.

Nieuwe mystiek
De auteur Maeterlinck kan beter begrepen worden tegen de achtergrond van de nieuwe mystiek die de literatuur rond 1900 kenmerkt. Lange tijd is er in de literatuurgeschiedschrijving nauwelijks aandacht aan besteed. Maar wie de literatuur en de literaire kritiek van het fin de siècle bestudeert, komt met grote regelmaat opmerkingen tegen over deze nieuwe richting. Men spreekt over een nieuw-mystieke

7
mode in de literatuur. [12] Ook bij een auteur als Couperus, maar zeker niet alleen bij hem. Te denken valt ook aan Van Eeden, Van Deyssel en Henriette Roland Holst, om slechts enkele nu nog bekende namen te noemen.
    In een tijd waarin de natuurwetenschappen grote vorderingen maken, een auteur als Zola zijn nieuwe wetenschappelijke theorie van de roman propageert, de kerken leeglopen en mensen hun geloof verliezen, ontstaat er al snel een tegenbeweging. Een criticus schrijft in 1899:

de menschheid heeft aan niets zoo zeer behoefte (…) als aan een groot, sterkmakend, bezielend geloof. Dat geloof is velen ontvallen; ten minste de uiterlijke vorm er van (...) En het groote misverstand onzer eeuw is geweest, dat men een versleten formuleering heeft gehouden voor een versleten geloof. (…) Onze tijd heeft aan [profeten] niet minder behoefte dan voorgaande eeuwen. [13]

Een andere criticus schrijft in 1900: ‘Want het westen, dat meende in zijn materialisme te zegevieren, gaat al meer en meer, in onze dagen, de leegte voelen van zijn hemelen.’ [14]

8
En dat is precies wat de nieuwe mystiek biedt. Het gaat om een legering van de verschillende wereldgodsdiensten aangevuld met een beetje spiritisme, wat theosofie, dát weer gemengd met letterkundige en filosofische ideeën. Dit alles vaak weer voorzien van een middeleeuws accent en wat estheticisme of zelfs decadentisme. Vaag en breed is de stroming zeker, een term als ‘de nieuwe zweverigheid’ zou ook mooi passen, maar toch is het als literaire en artistieke beweging tegen de wetenschappelijkheid en de op de werkelijkheid gerichte benadering in de literatuur uit die dagen een significant verschijnsel.
    In 1900 verschijnt er een studie van H.M. van Nes, De nieuwe mystiek, waarin hij een vrij heldere omschrijving geeft van de stroming. [15] Men spreekt van nieuwe mystiek om deze richting te onderscheiden van de middeleeuwse mystiek die vroom is en op de eenwording met God gericht. De nieuwe mystiek is meer artistiek georiënteerd en heeft niets te maken met het traditionele geloof. Mystiek is volgens Van Nes het geheel van pogingen van tijdgenoten om in contact te komen met een hogere werkelijkheid. Honderd-en-een ‘petites religions’ staan in de belangstelling. Esoterie is hot. De nieuwe mystiek is een stroming die zich door het gehele geestesleven manifesteert, maar zich vooral in de letterkunde laat zien. Maar de beeldende kunst laat zich zeker ook niet onbetuigd. Te denken valt bijvoorbeeld aan het werk van Toorop of Thorn Pricker. Als vertegenwoordigers van deze stromingen in de letterkunde noemt Van Nes natuurlijk Maeterlinck, maar ook de Russische wereldverbeteraar Tolstoj (de schrijver van Oorlog en vrede die rond 1900 ook heel andere boeken schreef), bijgenaamd ‘de mystieke graaf’, en Ibsen, de beroemde Noorse toneelschrijver. In Nederland vindt hij Couperus en Van Eeden goede voorbeelden.
    Maar daarnaast speelde ook de componist Richard Wagner (1813-1883) een belangrijke rol. Hij was aan het eind van de negentiende eeuw, en ook daarna, een cultfiguur die met zijn opera’s onder meer de middeleeuwen liet herleven. Telkens speelde hij weer een andere rol. In het fin de siècle, de jaren negentig, zag men hem vooral in samenhang met symbolisme, mystiek, decadentisme en gemeenschapskunst. Ook Wagners Gesammtkunstwerk, de samenwerking van verschillende kunsten zoals dat in de opera gebeurt, was rond 1900 in de mode.

9
Wagner had grote invloed op enkele sleutelfiguren van de nieuwe mystiek. De excentrieke kunstenaar Sâr Péladan richtte onder invloed van Wagner bijvoorbeeld maar liefst drie ordes op: de Orde van de Graal, de Tempelorde en de Rozekruizers, een orde die populair was onder kunstenaars. Als een moderne tovenaar, met lange baard, tovenaarsjas en puntmuts op hield Sâr Péladan in het fin de siècle een tournee, ook door Nederland. Wagner was ook in Nederland een belangrijke figuur. In het werk van Couperus komen we hem dan ook tegen. In zijn prozadebuut Eline Vere en in een van zijn laatste verhalen, ‘De binocle’, duikt Wagners operamuziek bijvoorbeeld op. Zijn muziek speelt ook een belangrijke rol in De stille kracht en De boeken der kleine zielen. Ik kom hier later nog op terug.

Moderne middeleeuwer
Maeterlinck is na Tolstoj en Ibsen de derde buitenlandse auteur die als een sleutelfiguur in de nieuwe mystiek gezien kan worden. Hij wordt de ‘moderne middeleeuwer’ genoemd, de ‘apostel van het mysticisme’ en de ‘Belgische Shakespeare’. Hij was een Belgische schrijver uit Gent (1862-1949), een Vlaming die in het Frans schreef en die aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw buitengewoon geliefd was in West-Europa. Ook in Nederland, waar hij zo populair was als vandaag de dag een popster. In 1911 ontving Maeterlinck de Nobelprijs voor literatuur.
    Maeterlinck groeide op in de Gentse upperclass, hij studeerde rechten, maar was al vroeg geïnteresseerd in literatuur. Via het werk van J.-K. Huysmans A rebours (1884) – vertaald onder de titel Tegen de keer en beter bekend als de ‘Bijbel der decadenten’ [16] – leerde hij het werk van de middeleeuwse mysticus Ruusbroec kennen. Ruusbroec inspireerde hem mateloos. In 1891 vertaalde Maeterlinck zijn werk Die chierheit der gheestelijke bruilocht in het Frans. In Parijs ontmoette Maeterlinck ook Villiers de L’Isle Adam, die destijds bekend stond als een Wagner-fanaat die gruwelijke sprookjes publiceerde (bijvoorbeeld de Contes cruels, 1883).
    Maeterlinck debuteerde in 1889 met de dichtbundel Serres chaudes, letterlijk vertaald: warme kassen, een bundel broeierige symbolistische poëzie met een middeleeuws-religieuze inslag. In kassen wordt op kunstmatige manier iets gekweekt in een afgesloten wereld; de temperatuur is er hoger dan erbuiten. Maeterlinck keert zich af van de realiteit. Hoewel zijn poëzie ongetwijfeld een belangrijke rol heeft gespeeld, bijvoorbeeld in de verspreiding van het symbolisme, was het zijn toneelwerk dat hem werkelijk beroemd maakte. La princesse Maleine was voor Mirbeau aanleiding Maeterlinck te bombarderen tot de ‘Belgische Shakespeare’, [17] iets wat velen hem hebben nagezegd. Maeterlincks ster steeg snel, ook in Nederland. In 1891 werd zijn werk enthousiast besproken in De Gids. [18] Ook zijn toneelstuk Pelléas en Mélisande, in 1902 tot opera bewerkt door Debussy, werd zeer populair.
    Maeterlincks toneelstukken zijn sprookjesachtig. Prinsen en prinsessen bevolken de werken; er is nauwelijks sprake van actie, des te meer van suggestie. Vaak heerst er een angstige, dreigende sfeer. De personen lijken nauwelijks op

10
echt levende mensen. Ze zijn geheel passief en spreken een soort geheimtaal. Meestal speelt de dreiging van de dood een belangrijke rol. Ook vergeestelijkte of platonische liefde wordt gethematiseerd.
    De dialogen zijn bijzonder omdat de personages bijna niets zeggen, ze stamelen uiterst korte zinnetjes vol uitroepen die voortdurend worden herhaald. Puntjes moeten de stiltes tussen de woorden en de geheimzinnigheid benadrukken. In de stilte openbaart zich het ware leven, meent Maeterlinck. Het gaat hier om de ‘dialogue du second degré’, de dialoog van de tweede graad.

Tweespalt
Belangrijk is ook dat Maeterlinck naast zijn poëzie en toneelwerk, essaybundels heeft geschreven waarin hij zijn ideeën op heldere wijze verwoordt. Le trésor des humbles (De schat des harten, 1896) werd al snel vertaald in het Nederlands en vaak herdrukt (eerste vertaling 1897, herdrukken in 1899, 1903 en 1911). Daarin staan hoofdstukken over de stilte, het zwijgen dat belangrijker is dan spreken. Ook bevat de bundel opstellen over de filosofie van figuren als Emerson, waar in de Couperus-studie al vrij veel mee gedaan is. [19] Via Maeterlinck werd Emerson ook veel breder bekend in het fin de siècle. Daarnaast bevat de bundel stukken over Novalis, en de middeleeuwse mysticus Ruusbroec.
    Ook de middeleeuwen stonden rond de eeuwwisseling opnieuw in de belangstelling en niet alleen in Nederland. Maeterlinck, die men beschouwde als een moderne middeleeuwer, speelde hier op in, maar ook Wagner, die met zijn graal, zijn Tristan en Isolde de middeleeuwen buitengewoon geliefd maakte.
    In zijn bundel De schat des harten definieert Maeterlinck de nieuwe mystiek als een mengsel van verschillende stromingen: middeleeuwse mystiek, neoplatonisme, occultisme, theosofie, spiritisme en een beetje christendom. Maeterlinck gaat ervan uit dat er tussen de mensen allerlei geheimzinnige betrekkingen bestaan. Het noodlot treedt bij hem op als een bijna tastbare macht. Alles draait om het zielenleven. Vrouwen zijn voor hem wezens van een hogere soort. Ze hebben net als jonge kinderen een ‘schonere’ ziel dan mannen. Aan hen openbaart het mysterie zich dan ook sneller en beter. Mede door de heldere en toegankelijke taal in zijn opstellenbundels kan Maeterlincks rol bij de verspreiding van het nieuw-mystieke gedachtegoed moeilijk onderschat worden.
    Wie de indruk heeft dat Maeterlinck zelf leefde als een vergeestelijkte middeleeuwse monnik, vergist zich. De Belg hield er juist een uiterst fysieke en moderne levensstijl op na. En dat was in die tijd, anders dan vandaag nu iedereen een abonnement op een fitnessclub schijnt te hebben, vrij ongebruikelijk. Maeterlinck deed bijvoorbeeld aan boksen maar ook aan kanovaren, gewichtheffen en fietsen, in die tijd een vrij nieuwe tak van sport, zoals we al zagen. Hij was ook dol op auto’s, iets wat men ook niet direct verwacht van een mysticus. Verder had de mystieke Maeterlinck nog een andere aardse kant. Hij hield van mooie vrouwen. Na een wilde jeugd had hij eerst twintig jaar een relatie met de destijds beroemde zangeres en toneelspeelster Georgette Leblanc. Weer later, in 1919, trouwde hij met een jonge actrice, Renée Dahon. Hij verplaatste zich in zijn huis, een gigantisch middeleeuws klooster, per rolschaats. Hoe dan ook, de mysticus had ook een ander, aards gezicht. En deze tweespalt tussen het aardse en het hemelse speelt ook een rol in het werk van Couperus en andere auteurs als Van Eeden en Borel. Criticus Van Nouhuys spreekt in 1900 in dit verband over ‘sensueel platonisme’.

11
Ontaarding
De nieuwe mystiek stond rond 1900 in binnen- en buitenland in de belangstelling. Opmerkelijk is dat deze richting door de beruchte figuur Max Nordau in een uiterst negatief licht wordt geplaatst. In zijn geruchtmakende boek Entartung, in 1893 in het Nederlands vertaald als Ontaarding, stelt hij dat de moderne kunstenaar ziek is en ontaard. Mystiek is volgens Nordau een van de belangrijkste symptomen van ontaarding en hysterie. Volgens Nordau is het mysticisme een geestestoestand waarin men tussen de verschijnselen allerlei geheimzinnige en onverklaarbare betrekkingen meent waar te nemen of te voorzien. Mystici zien, in tegenstelling tot gewone gezonde mensen, in alles iets geheimzinnigs of verborgens, zo stelt Nordau. Hij ziet de kunst van de preraphaëlieten, de symbolisten, het tolstoïsme en de Wagner-verering als verwerpelijk mysticisme. Sâr Péladan, de wagneriaan die met puntmuts en tovenaarsjas in de jaren negentig Nederland bezocht, wordt bij de ‘parodievormen der mystiek’ behandeld. Maar het toppunt van nepmystiek is volgens Nordau wel Maeterlinck.
    Hoewel de publicaties van Nordau door de latere ontwikkelingen in nazi-Duitsland uiteraard zeer discutabel zijn, wordt hier dus een interessante link gelegd tussen mystiek, ziekte, Wagner en het decadentisme. Het laat zien dat deze begrippen, hoewel bepaald niet altijd helemaal precies gedefinieerd, vaak door elkaar lopen en in ieder geval met elkaar in verband gebracht worden.
    Vertaler Maurits Smit haalt in een noot nog uit naar Couperus. ‘Algemene Zenuwuitputting is de verklaring van de populariteit van Tolstoj,’ zo meldt Nordau in zijn boek. Vertaler Maurits Smit voegt daaraan toe, sprekend over Extaze van Couperus:

Op die grond laat zich ook verklaren het tegenwoordige succes van de ziekelijke geschriften van Couperus. De geschriften van Couperus konden alleen voortgebracht worden in een tijd, waarin de heerschende zedelijke temperatuur, van de omgeving die is van verfijnde overgevoeligheid, van zwevende adspiraties, van een weeke en dromende ziel, van vage verlangens en mystische gedachten. [20]

In hogere sferen
In het werk van Couperus zijn veel sporen van Maeterlinck en de mystiek aanwijsbaar. In Metamorfoze (1897) hebben we al wat directe aanwijzingen kunnen zien. Zijn naam viel

12
verschillende keren in verband met zijn marionettenspelen, en veroorzaakte een soort extase-ervaring toen Aylva de hoofdpersoon en madame de Vicq een gesprek begonnen over het werk van Maeterlinck. Hoe staat het in de andere werken? Worden ze met mystiek en/of met Maeterlinck in verband gebracht door de kritiek? Of kunnen we zelf sporen van Maeterlinck in zijn werk vinden?
    Ik zal een korte blik werpen op zijn romans Extaze, Psyche en Fidessa, De stille kracht, De boeken der kleine zielen en tot slot Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan... Bijna al deze werken worden door de kritiek mystiek genoemd. Hoewel het discutabel is, dringen zich hier en daar ook parallellen op tussen personages bij Couperus en de figuur van de immens populaire Maeterlinck zelf, met zijn dubbelnatuur – die van sportman en mysticus. In een aantal gevallen worden Maeterlinckse elementen gecombineerd met de muziek van Wagner. Daar zal ik dan even kort bij stil staan.
    1892, het jaar waarin Extaze verschijnt, is ook het jaar waarin de mystiek goed doorbreekt in Nederland. In datzelfde jaar wordt bijvoorbeeld Maeterlincks toneelstuk Pelléas en Mélisande jubelend ontvangen in Nederland en verschijnt de mystieke roman Johannes Viator van Van Eeden. Een jaar later verschijnt de mystieke poëzie van Henriette Roland Holst in De nieuwe gids.
    In Extaze, Een boek van geluk, staat het conflict tussen ziel en zinnen centraal: het boek beschrijft de ‘reine zielenliefde’ tussen de jonge weduwe Cecile en de vrijgezel Quaerts. Cecile is een gevoelige jonge vrouw die af en toe déjà vu’s heeft. Quaerts voelt zich enerzijds een sportman en een manbeest, die zo nu en dan een weekendje naar België moet om uit te razen en zijn lusten bot te vieren. Tegelijkertijd is hij iemand met een reine ziel. Cecile verlangt ook naar aardse liefde, maar Quaerts, in wiens borst twee zielen huizen, ziet in haar alleen de madonna – niet te verwarren met onze huidige popster. Op een avond hebben ze samen een mystieke ervaring. In een moment van extase vinden ze elkaar in hogere sferen. Van aardse liefde kan tot verdriet van Cecile geen sprake zijn en zo eindigt het boek.
    Veel critici vinden de personages in Extaze ziekelijk. Het is opmerkelijk dat de kritiek slecht kan tegen ‘plat realisme’ en expliciete seksualiteit, maar niet minder hinderlijk, zo formuleert De Nederlandsche Spectator, is:

(…) de precieuse ziekelijke kunst, zooals we die nu weder leerden kennen uit Couperus Exstase [sic]. (…) de verregaande ziekelijkheid van Couperus’ schets, doet haken naar iets dat natuur verraadt in fysiek-gezonde menschen als Quaerts en Cecile. In ‘s Hemels naam, dan had het maar wat ruw moeten uitvallen. Alles liever dan dit gekwezel, alleen geschikt om overspannen vrouwtjes en meisjes volmaakt krankzinnig te maken. [21]

Niet alle critici zijn overigens negatief. Schrijfster Cornélie Huygens is lovend en ook Lodewijk van Deyssel bewondert Extaze. Hij vindt het prachtig omdat het boek volgens hem past in het sensitivisme, in zijn ogen dé Nederlandse literaire stroming van de toekomst, het moment waarop ‘de mensch zijne ziel voelt leven, het ontijdelijke, bovenzintuigelijke in hem bewust voelt worden’. [22] Wat vinden we hier nu terug van Maeterlinck? Emerson, een figuur die Maeterlinck propageert in zijn bundel essays, is duidelijk aanwezig, zoals Klein heeft laten zien. Letterlijk als geliefd boek, maar ook in de thematiek. Opmerkelijk is dat in deze roman zich ook een parallel tussen Quaerts en de biografische figuur van Maeterlinck opdringt.

13
De man die enerzijds een van het leven afgewende mysticus is en aan de andere kant een sportman die ook van vrouwen houdt. Quaerts zegt hierover: ‘Ik ben een man van beweging. Ik voel altijd drang naar beweging in me. Ik troost me nu maar met veel sport.’ [23] Cecile houdt daar niet van. Later staat er: ‘Zij voelde reeds, dat achter dien sportman een ander school, dien zij zocht te kennen.’ [24] En: ‘Hij had daar regelmatig behoefte aan, aan een leven van sport en woest plezier; het hield hem in evenwicht met het andere (…).’ [25]
    Metamorfoze hebben we al bekeken, met de letterlijke aanhaling van Maeterlincks poppenspelen. Interessant is dat de kritiek juist de mystieke passages in het werk mooi vindt. Prachtig vindt men het mysterie der stilte beschreven : ‘(…) hier straalt de diamant in haar montuur van goud,’ meldt De Nederlandsche Spectator. De criticus noemt het een ‘mystisch’ boek, ‘hoog en rein gedacht, exquise kunst, wel ragfijn en teer, maar hecht, kunst voor alle tijden, wortelend in het diep van het geestelijk bestaan, in het ideale. (…) Daar zit mystiek in Metamorfoze’. [26] Ook voor De Amsterdammer is de episode met Madame de Vicq het mooiste; de passage waarin Maeterlinck aan bod komt. Couperus oogst dus succes met zijn verwijzingen naar de auteur. [27]

‘Ben je doof, Fidessa?’
In 1898 en 1899 verschijnen er twee sprookjes van Couperus, Psyche en Fidessa, die ook in de traditie van Maeterlinck geplaatst kunnen worden. De figuren vinden hun geluk in een leven na de dood. Sprookjes waren in het fin de siècle natuurlijk al geliefd, zoals al was gebleken uit de zeer populaire De kleine Johannes van Frederik van Eeden uit 1885, maar de sprookjes van Maeterlinck ademen toch een andere, middeleeuwse sfeer. Ook hier ziet de kritiek een relatie met Maeterlinck. Volgens schrijver en criticus I. Querido is Psyche weliswaar mystiek, maar het gaat om een ‘geheel op niets steunend metaphysiekje.’ [28] Ook hier is er weer bezwaar tegen de zogenaamde kuisheid van de zinnelijke Psyche. Het tijdschrift Nederland legt een verband met Maeterlinck en Ibsen. [29] Querido ziet ook in de dialogen van Fidessa overeenkomsten met Maeterlinck, een auteur die hij overigens belachelijk vindt. Zo schrijft Querido:

Nu zweeft een Maeterlincksche schim voor de nevelen van Couperus’ wereldbeschouwing.
‘- Dat kan mijn doel niet zijn Fidessa!’
‘- Je doel?’ ‘-
Niet mijn levensdoel…’
‘- Doel van je leven…?’
Drommels ja! hoor je dan niet, ben je doof Fidessa, zou je willen roepen. Maar ach, hoe ruw zou je dan ’t teere weefsel van dit geheimzinnig zacht kruisgevraagd stukscheuren… [30]

Andere critici zijn minder venijnig, maar deze recensie laat wel zien dat die Maeterlinckachtige elementen bij Couperus werden waargenomen door contemporaine critici.
    Ook De stille kracht (1900) zit vol echo’s van Maeterlinck, al benoemt de kritiek ze niet expliciet. Wel wordt het boek mystiek genoemd. Dat is niet zo gek, temeer daar het woord mystiek vele malen valt in de roman. Ook de titel verwijst er al naar. Dit keer gaat het om Indische mystiek. Van Deyssel is bepaald niet enthousiast en spreekt van een ‘would be geheimzinnig en would be mystiek’ boek, net als Langs lijnen van

14
geleidelijkheid dat ook in 1900 verschijnt. [31] Maar op sommige andere critici maakt het boek grote indruk. Vooral de mystieke ziel van de oosterling vindt men mooi. De spookeffecten doen het wat minder.
    In De stille kracht - het verhaal is bekend - beschrijft Couperus de geschiedenis van een krachtige bestuursambtenaar in Nederlands-Indië, resident Van Oudijck, die uiteindelijk ten onder gaat door de stille kracht. De beschrijving van spiritistische seances, tafeldans en geheimzinnig werkende krachten voegt er een extra, mystieke dimensie aan toe. Maar Couperus veroorzaakt ook een schandaal omdat hij in zijn roman een echte femme fatale laat optreden, de mooie en sensuele Léonie van Oudijck voor wie geen man veilig is. De Nederlandsche Spectator schrijft over haar: ‘Voor de theetafel is Léonie misschien te exotisch, maar overdreven is dit type niet.’ [32] De katholieke Schaepman denkt daar heel anders over. Voor hem is het duidelijk dat het hier toch gaat om ‘pornographie’. [33]
    De mystiek van het oosten komt regelmatig aan bod in de roman. Ook onverklaarbare zaken als sirihspuwen en stenenregens. De scène waarin de badende Léonie bespuwd wordt door rode sirih uit onzichtbare monden zou zeventig jaar later, in een tv-bewerking van De stille kracht, in de vertolking van een poedelnaakte Pleuni Touw, nog steeds opzien baren. Veel in de roman is spookachtig en het zijn vooral die elementen die aan Maeterlinck doen denken. Voortdurend komt het ‘mysterie aandonzen’. Er hangen dode kinderzieltjes aan de bomen die een naargeestig gehuil laten horen. Ook duikt er regelmatig een spookachtige witte hadji op. Net als bij Maeterlinck spelen angsten en geheimzinnigheid een belangrijke rol. Al op de eerste bladzijde van de roman van Couperus wordt ook een sfeer van angst gecreëerd. ‘De huizen, zonder geluid, doken weg, doodstil in het loover van hunne tuinen (…).’ (p.5) Wanneer de resident in sombere stemming, (p.8) naar de zee loopt, staat er ‘die groote stevige man, praktisch, koel van denken (…), voelde misschien niet die donkere geheimzinnigheid drijven over de Indische avondstad ‘(…) .(p.9) Hij ademt de frisheid en de weemoed van de zee in, ‘(...) de weemoed, die aanruischt van verre als op suizende wieken van geheimzinnigheid.’ (p.10)
    Maeterlinck schreef, zoals we gezien hebben, ook een stuk voor poppenkastpoppen en zijn toneelfiguren hebben daar ook wat van weg. In De stille kracht past de beschrijving van de Javaanse regent goed in dit stramien. Naar Maeterlinks model wordt hij steevast beschreven als bewegingloos, als een soort wajangpop. De gestileerde strakheid van zijn optreden herinnert aan zijn marionetten. Ook een enkele dialoog in de roman doet denken aan de teksten van Maeterlinck.
    Interessant is wel dat hier in deze roman opnieuw Wagner een rol speelt… en dat in de tropen! Wanneer Eva, een van de personages die het westerse estheticisme vertegenwoordigt in de roman, bevangen wordt door melancholie en spleen, speelt ze Wagner. Een onheilspellend onweer knalt door de muziek.

Dreigende stormen
Hetzelfde geldt voor De boeken der kleine zielen. De vierdelige roman die aan het begin van de twintigste eeuw verschijnt, lijkt op Zola’s romanreeks geïnspireerd, maar ook hier zien we sporen, al direct in de titel, van Maeterlinck en Wagner. De ‘zielenschemering’ – de titel van het derde deel – bijvoorbeeld wijst op Wagner. En de ‘kleine zielen’ duiden niet alleen op kleinzieligheid, maar ook op kleine zielen in de meer letterlijke, Maeterlinckse zin.

15
Het eerste boek, De kleine zielen, begint met de terugkeer van Constance, de centrale figuur in het boek, bij haar familie in Den Haag na vijftien jaar. Constance had op jonge leeftijd een goed huwelijk gedaan met een veel oudere diplomaat. Maar na een affaire met een jonge diplomaat moest ze scheiden en is ze met Henri van der Welcke hertrouwd. Het resultaat was een zoon: Addy, een opgebroken carrière en een slecht huwelijk. Zoon Addy gedraagt zich, ondanks zijn jonge leeftijd, als een soort coach en bemiddelaar tussen de ouders. Hij is een bijzonder kind dat veel wijzer is dan de ouderen. En hiermee hebben we opnieuw te maken met een Maeterlincks gegeven: het kind als wijze. Zeker wanneer hij zich later in de roman ook nog ontpopt als een soort ziener, een magnetiseur, een arts die geneest door hypnose, past hij in een mystieke context. Een echo van de aardse Maeterlinck zien we met een beetje goede wil terug in de man van Constance, Henri, die bezeten is van fietsen en dol is op auto’s.
    De terugkeer van Constance bij haar familie valt tegen. Wekelijks zijn er familiebijeenkomsten bij de oude moeder. Constance ziet de familie als een soort mystieke eenheid. Maar al snel blijkt dat er onder de broers en zussen veel haat en nijd is. De kleinzieligheid regeert. Het eerste boek eindigt in een ruzie waarbij Constance naar het zuiden vertrekt. Constance voelt zich in de roman af en toe een indringer, een directe referentie aan het gelijknamige toneelstuk van Maeterlinck.
    In het tweede boek, Het late leven, ontdekt Constance dat haar ziel ook op latere leeftijd - ze is begin veertig - nog tot bloei kan komen. Er ontvouwt zich een mooie - uiteraard geestelijke - liefde tussen haar en de idealist Brauws die lezingen houdt en haar inspireert. Parallel daaraan is er sprake van liefde tussen nichtje Marianne en Henri. Even heeft Constance de illusie dat het iets moois kan worden tussen hen allemaal. Maar als blijkt dat Henri op advies van zoon Addy niet wil scheiden, gaat het feest niet door. Dat is een zware tegenvaller, maar toch blijft Constance blij met de illusie die ze een tijd heeft kunnen koesteren. Maeterlinck is in dit deel, Het late leven, vooral aanwezig in de dreigende stormen die waaien om het huis. Uiteraard ook door het accent op het leven van de ziel die kan groeien en bloeien.
    Intussen blijken er langzaam maar zeker steeds meer barstjes door de familie te lopen. In elk gezin gaat iets mis. Aan iedereen mankeert wel iets. Wanneer Bertha, getrouwd met de minister, opeens weduwe wordt, blijft ze bijvoorbeeld achter met een grote schuldenlast. Haar dochter loopt weg bij haar man en vertrekt met haar broer naar Parijs. Een broer van Constance, Ernst, is gek: hij denkt dat er zielen zitten in zijn vazen. Uiteraard horen we hier weer echo’s van Maeterlinck. Een andere broer, Paul, de estheet, heeft last van smetvrees. Gerrit, weer een andere broer, de militair die aanvankelijk vrolijk lijkt, schiet zich uiteindelijk een kogel door het hoofd. Moeder wordt langzaam seniel. Addy, die een gezonde vrouw trouwt uit een lagere klasse om de familie zo fris bloed te geven, besluit in het laatste deel van haar te scheiden omdat het huwelijk niets voorstelt.
    In het laatste deel van de roman, wanneer de hele clan Den Haag heeft verlaten en naar Driebergen is verhuisd, naar het huis van de schoonouders van Constance, waart het spook van de calvinistische vader nog rond door het huis. De scènes waarin de geheimzinnige donkere kelder onder het huis centraal staat is een tafereeltje met een hoog Maeterlinck-gehalte. Criticus W.G. van Nouhuys gaat hier in zijn recensie ook uitvoerig op in. [34] En als de moeder uiteindelijk sterft dan wordt de dood ook bijna tastbaar. Deze lijkt een soort schim, net als bij Maeterlinck. Ook hier zien we weer een koppeling met Wagner. Paul, de estheet en de man met smetvrees, speelt dan aan het slot een fragment uit Wagner op de piano.

16
Ook Van oude menschen, de dingen, die voorbijgaan... (1906) bevat veel Maeterlinckse elementen, zoals Ina Giard-Kramer [35] en Mary Kemperink hebben laten zien. De oude mensen die wachten op de dood, op de verlossing uit het leven, doen onder meer denken aan de personages uit Maeterlincks toneelstuk L‘Intruse (1890), de indringer. Het staren van de oude Ottilie, haar glazige blik, herinnert aan de slaapwandelende figuren van Maeterlinck. Temidden van de drukke familie vormt de stil wachtende oude vrouw de passieve hoofdpersoon, net als dat bij Maeterlinck vaak het geval is. Op een bepaald moment denkt ze de dood ook werkelijk te zien, net als de oude man in De Indringer. Ook hier komen we weer de bekende Maeterlinckse dialogen tegen.

Tot slot
Couperus’ verwerking van het nieuw mystieke gedachtegoed en in het bijzonder de literatuur en ideeën van Maeterlinck, laat zien dat hij niet alleen een groot schrijver is die vele latere generaties heeft weten te boeien, maar dat hij ook een kind was van zijn tijd. Hij liftte mee op de populariteit van de Nobelprijswinnaar zonder daarbij zijn eigen identiteit te verliezen. Couperus maakte duidelijk zijn eigen verhalen met een geheel eigen inkleuring. Het mystieke element in zijn literatuur, waarin veel meer actie zit dan in de werken van Maeterlinck, is ook niet in alle gevallen zo opdringerig dat lezers er niet omheen kunnen.
    Couperus is ook los van mystieke interpretaties nog heel goed leesbaar. Wel is het interessant dat - wanneer je een contemporaine bril opzet, wanneer je probeert te kijken door de ogen van de lezer uit 1900 - er heel wat mystiek en heel wat Maeterlinck in Couperus’ werk blijkt te zitten. Opvallend is ook dat die mystiek vaak gekoppeld werd aan het idee van decadentie, ziekte en verval. Dat geldt ook voor Wagner: rond 1900 is zijn naam en zijn muziek ook verbonden met decadentisme en mystiek.
    Lange tijd is gezegd dat de Nederlandse literatuur rond de eeuwwisseling nauwelijks decadent te noemen is. Alleen De berg van licht (1905-1906) van Couperus zou de eer in dat opzicht hooghouden. Maar wie het werk van Couperus rond 1900 nauwkeurig bekijkt en de commentaren van tijdgenoten erbij betrekt, ziet een heel ander verhaal. Via die mystiek, de fascinatie voor het ‘ziekelijke’ en het verval, maar ook in die de wagneriaanse elementen komt juist een decadent beeld naar voren. De stille kracht thematiseert de neergang en past met de fatale vrouw Léonie ook goed in een decadente context. De boeken der kleine zielen is het verhaal van het verval van een deftige familie. [36] Aan het eind is er wel een sprankje hoop in de figuur van Addy, de nieuwe mens, maar er zijn wel vier delen vol zachte decadentie aan voorafgegaan, al worden er inderdaad geen orgieën en bacchanalen naar Romeinse stijl beschreven. Ik denk dat het tijd is om het beeld van het Nederlandse fin de siècle enigszins bij te stellen. Niet alleen Couperus’ werk, [37] ook dat van Van Eeden en van verschillende naturalistische auteurs bevat veel decadente elementen, in de beschrijvingen of in de stijl ‘van ontbinding’, de écriture artiste.
    Ik begon mijn verhaal met de reislust van Couperus en zijn verlangen grenzen te doorbreken. Misschien moeten we dat ook eens proberen in de beschrijving van de Nederlandse literatuur van het fin de siècle, een beeld waarin meer ruimte is voor decadentie en mystiek.

Deze tekst is een enigszins aangepaste versie van de lezing die Jacqueline Bel gaf op 2 april 2006 in de Waalse Kerk in Den Haag.