Het leven van Couperus-biograaf Henri van Booven
Cricket, Congo en Couperus

Dat Henri van Booven (1877-1964) de eerste biografie van Couperus schreef en daarmee pionierswerk heeft verricht is bekend. Daarnaast was hij echter ook een veelzijdig schrijver, journalist, sportman en dandy. Dankzij een niet eerder bestudeerd particulier archief kan ook deze kant van Van Booven belicht worden. Sander Bink, die een biografie van Van Booven voorbereidt, licht alvast een tipje van de sluier op.

Door Sander Bink

Van Boovens Leven en werken van Louis Couperus (1933) is één van de belangrijkste bronnen van het Couperus-onderzoek. Als Van Booven zich niet zo immens had ingespannen om zijn ‘ontzagwekkende hoeveelheid materiaal’ te verzamelen dan ‘zouden wij over Couperus’ leven bijna niets meer weten.’ [1] Desondanks wordt vaak verzucht dat Van Booven veel meer van Couperus heeft geweten dan in zijn biografie van de auteur staat. [2] Recent is echter zijn nalatenschap boven water gekomen en bestudering hiervan – en van de reeds beschikbare, maar nooit goed onderzochte documenten – kan duidelijk maken in welke mate deze verzuchting gerechtvaardigd is. [3] Tegelijkertijd kan het verhaal worden verteld van een boeiende figuur van wie wij tot op heden eigenlijk weinig weten. [4]

Leven
Hendrik Alexander Cornelis van Booven wordt op 17 juli 1877 in Haarlem geboren uit het huwelijk van Hendrik van Booven sr. (1852-1882), oud-secretarisconsulaat van de

5
Verenigde Staten, en Adriana Johanna van Weel (1847-1917). Hij groeit op in het kasteeltje Warmelo in Diepenheim, en later in Den Haag en Leiden, in een welvarend milieu. Zijn vader overlijdt op jonge leeftijd en zijn moeder vertrouwt na zijn achtste jaar de opvoeding van Henri toe aan familie en kostscholen. Begin jaren 1890 begint Van Booven aan een opleiding tot marineofficier, maar voltooit deze niet. Vervolgens besluit hij zich op de journalistiek en – zelf een fanatiek sporter – sportverslaggeving toe te leggen. De sport waarmee hij de meeste faam zou verwerven, cricket, leert hij van Herman Gorter. Dit is het begin van een levenslange vriendschap: ‘Reeds in 1894 groeide mijn zeer vriendschappelijke omgang met Herman Gorter (…). Onze vriendschap werd bestendigd in 1900, tijdens mijn wonen bij Frederik van Eeden op Walden.’ [5] Gorter is Van Boovens teamgenoot, maar ook een huisvriend ‘die prachtige verhalen vertelde in verband met zijn propaganda voor de sociaal democratie in Groningen.’ [6] Het is een opvallende, in Gorters biografie tot nu toe onbekend gebleven vriendschap tussen Van Booven die het socialisme al een ‘verderfelijk verschijnsel’ vond, en de dichter die tevens communist was, maar daar ‘later wel van terug [kwam].’ [7] Behalve met Van Eeden en Gorter was Van Booven bevriend met grotere en kleinere literatoren van zijn tijd, zoals Adriaan en Henriette Roland Holst, Lodewijk van Deyssel, Maria Dermoût, Hendrik de Vries, Arij Prins, Ina Boudier-Bakker en Jan Greshoff.
    In 1898 gaat Van Booven voor de Nieuwe Afrikaansche Handelsvennootschap naar Belgisch Congo, maar door ernstige malaria ziet hij zich gedwongen in 1899 alweer terug te keren. In Van Eedens beroemde kolonie Walden doet hij een poging om te herstellen. Dat bevalt hem echter slecht. Het was een ‘beroerdste tijd… laten we daarover verder voorlopig zwijgen – tegenover het publiek namelijk.’ [8] Van Eeden zou niet te vertrouwen zijn, want ‘hoe kwam die aan zijn geld om aan die grote gronden te komen?’ [9] Later zou Van Booven zijn verblijf in Walden beschrijven in de autobiografische roman Van de vereering des leevens (1906). Hoe de dandy Van Booven het leven in de kolonie ervoer, blijkt ook uit een ongepubliceerd typoscript over de belevenissen van ene ‘Rik’ aldaar: ‘Torsend zijn zwaar valies, begon hij de wat moeizame wandeling door Bussums kronkelige wegen naar “Walden”, waar Frederik van Eeden hem omstreeks vijf uur zou ontvangen.’ [10]

De Nerée tot Babberich
Rond 1900 is Van Booven bevriend met de dandykunstenaar Carel De Nerée tot Babberich (1880-1909), de hyperindividualistische tegenpool van de idealisten Gorter en Van Eeden. Het symbolistisch-decadente werk van de jonggestorven De Nerée tot Babberich neemt in de Europese kunstgeschiedenis een bijzondere, ‘onnederlandse’ plaats in. [11] Van Booven typeert De Nerée’s kunst als het product van ‘eener donkere misdadige verbeelding’ [12] en stimuleert deze verbeelding door De Nerée The early work (1899) van Aubrey Beardsley te schenken. Dit boek opent een geheel nieuwe wereld voor de kunstenaar. Op zijn beurt zorgt De Nerée’s stimulerende voorbeeld ervoor dat hij op diens kamer begint met schrijven: [13]

En samen lazen zij de reuzen-decadenten en wel in het tijdperk toen een ferm cynisme onder hen ‘très à la mode’ was; Wilde en Aubrey Beardsley werden door hen de beste schrijvers genoemd die ooit geleefd hadden; Verlaine, Raimbaud [sic], Mallarmé, Rossetti, Rodenbach, Poe, Ibsen en Nietzsche werden als goden aanbeden. [14]

6
In Van Boovens literaire debuut – het bundeltje proza(gedichten) en schetsen Witte Nachten (1901) – is een curieuze, vage weerspiegeling van deze lectuur terug te vinden. [15] Natuurlijk lezen de jonge kunstenaars ook Couperus: ‘In de onbewogen tijden van Couperus’ jeugd en van de onze waren de eerste romans van Louis Couperus schrikwekkende zedebedervende boeken, verfoeilijk deterministisch genoemd!’ [16] Couperus inspireert De Nerée tot het tekenen van Jules uit Extaze: wellicht één van zijn bekendste tekeningen.
    Hoewel Van Booven later als schrijver een andere, minder decadente en meer ‘psychologisch-realistische’ richting zou inslaan, heeft de lectuur van Couperus blijkbaar een dusdanige indruk op hem gemaakt, dat hij decennia later zich geroepen voelde om het leven van de Haagse auteur te beschrijven.

Tropenwee
Zijn in Afrika bijgehouden dagboek werkt Henri van Booven om tot de sombere, Conradachtige en ook nu nog indrukwekkende roman Tropenwee (1904). Het is het aangrijpende verslag van de reis van de protagonist, ‘de witte’, in de binnenlanden van Belgisch Congo. Niet alleen is het één van de zeer weinige Nederlandstalige romans over deze kolonie, er spreekt bovendien een kritische houding uit:

Omwille van de onaangepastheid van de blanke aan Afrika wijst Van Booven elke vorm van aanwezigheid in Afrika resoluut af. Europa heeft Afrika niets anders te bieden dan schraapzucht, Afrika Europa niets meer dan ziekte en dood. Deze ontnuchterende vaststelling laat voor koloniaal triomfalisme hoegenaamd geen ruimte en haalt het alibi voor de koloniale inmenging in Afrika volledig onderuit. (…) Dat van de roman overtuigingskracht en geloofwaardigheid uitgaan, bevestigen volgens Verthé en Henry [in hun Geschiedenis van de Vlaams-Afrikaanse letterkunde uit 1961, SB] ‘... wel de tientallen, misschien wel honderden jonge krachten die toen wellicht van een koloniale loopbaan droomden en nadien huiverend de idee hebben laten varen, na Tropenwee te hebben gelezen.’ [17]

De roman vestigde Van Boovens literaire reputatie en zou tot 1950 achttien maal herdrukt worden. Vestdijk schreef lovend in Forum:

Een der weinige zakelijk doorleefde Hollandsche boeken, die een romantische sfeer konden suggereeren zonder romantische trucjes, zonder intrige of liefdesverwikkeling, zelfs zonder die dreigende-wolk-op-den-achtergrond, die het slot van de bekende Congo-novelle van Joseph Conrad toch altijd nog ontsiert. [18]

Naast de vorm wordt overigens ook de vent gewaardeerd. Du Perron: ‘Ik moet dat Tropenwee van Van Booven dan toch eens lezen, als het zoo goed is. De man zelf is me nogal sympathiek, ook dat hij Couperus er weer “in” tracht te brengen.’ [19]

De schrijver
Van Booven schrijft na Tropenwee vlijtig door, maar kan het succes van deze roman niet overtreffen en blijft aldus de auteur van ‘dat ene boek’. Hij publiceert echter nog enkele onverhuld autobiografische romans, zoals De Bruidegom en een romanreeks met de ondertitel De opvoeding waaraan ‘zorg’ wordt besteed, waaruit blijkt dat zijn jeugd hem

7
maar niet loslaat. Noemenswaardig is ook zijn korte ‘dandyroman’ De fraaie comedie. Een Haagsch verhaal uit 1912. Bijzonder aardig zijn verder zijn bundel Sproken (1907), ‘contes fantastiques’ à la Poe en Villiers de l’Isle Adam, Een Liefde in Spanje (1928), een sleutelroman over Carel de Nerée tot Babberich, en het bundeltje Kinderleven (1919) dat overigens, zoals meer werk van Van Booven, ook door Couperus wordt gewaardeerd:

Ik kreeg gister een briefkaart van Louis Couperus waarin deze mij zeide dat hij graag werk van mij zal ontvangen en dat hij [het] heel mooi vond. (…) Hij herkende mijn werk al hoewel hij het niet ondertekend zag. [20]

Ook blijft Van Booven actief als (sport)journalist en schrijft hij nog talloze artikelen en boeken – speciaal ‘voor jongens’ – over cricket en rugby.
    In 1906 trouwt Van Booven met jonkvrouw Selima Lopes Suasso (1885-1970). Een jaar later krijgen zij een dochter, Mima, die in 1985 zou overlijden. Selima is de dochter van Couperus’ vriendin Anna Lopez-Suasso-Aletrino en telg uit een aristocratisch Portugees-Joods geslacht. Van Booven wordt hierdoor schoonfamilie en goede vriend van de kunstenaar David Bueno de Mesquita (1889-1962) en Arnold Aletrino (1858-1916), beroemd letterkundige, arts en homo-emancipator, met wie hij het echter minder goed kan vinden.
    In hetzelfde jaar gaat Van Booven schrijven voor de NRC (waarschijnlijk dankzij zijn oom, hoofdredacteur Johan Zaaier) en diverse tijdschriften, uiteenlopend van Buiten. Geïllustreerd weekblad aan het buitenleven gewijd en Het weekblad voor Stand en Land tot Elsevier’s en De Nieuwe Gids. Aan het einde van de Eerste Wereldoorlog vertrekt hij als oorlogscorrespondent naar België, waar hij door verslechterde toestanden aan het front niet lang kan blijven. Wel legt hij zijn indrukken en ervaringen gedetailleerd vast in zijn ‘dagboek van de grooten oorlog’, een uniek ooggetuigenverslag van ‘al dat helsche’ dat de moderniteit aan de negentiende-eeuwer laat zien. [21] In deze jaren komt Van Booven in contact met Vlaamse literatoren als Ernest Claes, Karel van de Woestijne en Cyriel Buysse.

Louis Couperus
Ten huize van Buysse ontmoet Van Booven eind 1915 de door hem al lange tijd bewonderde Louis Couperus. Meer dan tien jaar later beschrijft Van Booven deze ontmoeting als volgt in zijn biografie:

(…) en toen kwam Louis zelf, hoog, voornaam, de vorst onder onze intellectueelen. Groot, slank rechtop, gerokt, de handen beringd, rekkend een langen, gouden fijnen ketting, neerlijnend van zijn lorgnon over zijn witte vest. Eigenaardig waren zijn donkere oogen achter groote brilleglazen. Nog zie ik dat traag overwogen gebaar dier enorme handen. [22]

Direct na thuiskomst die avond herinnert hij zich echter nog meer details:

(…) en dan de Meester zelf. Het begin was bepaald wonderlijk, nog nooit heb ik zo’n eigenaardig gemaakt (en toch weer niet gemaakt [‘man gezien’ doorgehaald, SB] want het is zijn natuur) man gezien. Hij kwam al dandinerend binnen geschoven, met groote brilleglazen, gouden ketting om zijn hals, aan linkerhand vele schoone ringen, hoofd kaal, behalve twee krullige lokken booven ooren, niet te hoog boord, zwarte das met

8

wit randje. Hij was iets groter als ik[,] ik denk 1.85[.] Gelaatskleur roze (misschien gepoeierd). In smoking was hij, zonder plooi die hij ook niet verbrak door te gaan zitten, hij bleef staan. Hij zag er nog slank uit[,] helemaal geen buik met zijn 52 jaren. Groote handen (teeken van komend succes in de wereld) met lange welverzorgde nagels. [23]

Kort daarna – op 20 december – houdt Couperus in Hilversum een voordracht en dineert hij daar samen met Van Booven en enkele andere genodigden. Van Booven schrijft in zijn biografie over het karakter van deze lezing, zogenaamd uit zijn eigen dagboek citerend:

Hij gaf ons dien avond iets heel afzonderlijks, bijna heidensch getint, maar dat toch ook weer niet volkomen. Hij stond daar met iets spellends in zijn wezen, alsof hij reeds een deel was van den nieuwen tijd, van tijden der toekomst, die er zullen zijn wanneer deze oorlog, deze rampjaren van wanhoop en rouw tot de voorbije, vergeten dingen behooren. [24]

9
In Van Boovens dagboek is Couperus echter niet zozeer ‘bijna heidensch’, alswel eerder een gereïncarneerde Griekse god: ‘Couperus gaf (…) dien avond zijn evangelie een vreemde heidensche bloem (…), de dionysos in een atmosfeer van rouw.’ [25]
    Zo zijn er in Van Boovens dagboeken meer bijzondere, aardige details te vinden die bekende feiten nader inkleuren. Schrijft hij in zijn biografie over Couperus’ bezoek als een ‘heel feestelijke’ avond, over de jubelende voorspanning en napret leest men daar niet: ‘Naarmate de ontmoeting van de huisgenoten en buren nadert met den heer Couperus is een steeds koortsachtiger stemming waar te nemen, de polsen slaan sneller.’ [26] Men is bang dat de meester in een slecht humeur zou zijn. Dat blijkt echter niet het geval en Van Booven doet jubelend en uitvoerig verslag van het geslaagde souper:

Ja Couperus heeft bij ons gesoupeerd. Hij was vol jeugd ondanks 52 jaren, een groot schrijver, onze éénige en uitnemende romancier (…) Het was heel feestelijk en tinkelend en het amuseerde mij enorm (…). Onvergetelijke avond[,] vivat Louis. Marie. Anne Couperus. [27]

Dat Van Booven vol was van Couperus is bekend, maar er blijkt haast geen brief of aantekening van zijn hand te zijn waarin Couperus niet wordt genoemd. Dat gaat soms vrij ver. Toen Van Boovens echtgenote bijvoorbeeld een keer op pad was en hij alleen thuis achterbleef, schreef hij aan zijn goede vriendin en Couperiaan Joanna Funke (1897-1993) dat hij dan maar zelf ‘a la Couperus behoorlijk voor thé en zelf voor de koekjes [moest] zorgen’. [28]
    Naast deze trivialiteiten spreekt uit deze documenten, ondanks Van Boovens vermeende ‘blinde bewondering’ voor zijn subject, soms ook een kritischere houding tegenover zijn held: ‘Couperus moge klaarblijkelijk en ook overeenkomstig zijn bekentenissen, bovenmenschelijk ijdel geweest zijn en voor alles een Narcist (…).’ [29]

De biograaf
Nu Van Boovens nalatenschap beschikbaar is, doet de unieke kans zich voor om de biograaf aan het werk te zien terwijl hij materiaal verzamelt, er vorm aan geeft en aan het schrijven slaat. Op maandag 24 december 1923 schrijft hij een brief aan Elisabeth Couperus, waarin hij haar op de hoogte stelt van zijn biografische plannen en een bezoek voorstelt:

Ben in de Steeg enkele van de rijkste dagen van mijn leven gaan zien bij Elisabeth Couperus Baud, de rampzalige weduwe. Het waren steenkoude dagen met zon. Heel veel heb ik met haar besproken voor het boek, vooral over Couperus jeugd gaf zij mij interessante dingen. Ik deed maar niets dan aantekeningen maken. [30]

Nadere bestudering van deze aantekeningen en notities bieden wellicht een beter zicht op de feitelijke juistheid en betrouwbaarheid van zijn biografie; welke gegevens neemt hij niet op of negeert hij, wat citeert hij wel en wat juist niet? En wat voor consequenties heeft dat gehad voor het beeld dat wij van Couperus hebben?

Laatste levensfase
Na zijn Leven en werken van Louis Couperus verschijnen er van Van Booven uitsluitend nog sportboeken. Zijn literaire werk krijgt hij niet meer gepubliceerd. Zo schrijft hij na de

10
oorlog nog de roman Aan Stille Wateren, maar als haast vergeten auteur kan hij er geen enkele uitgever voor interesseren, hoewel hij als ‘geen ander dan Couperus (…) zóó de atmosfeer van 1900 in Den Haag heeft weer gegeven’. [31]
    Inmiddels is Van Booven, mogelijk onder invloed van zijn nogal ‘foute’ schoonzoon, lid van de NSB geworden. Hoe hij zich ook met het steeds nadrukkelijker wordende antisemitisme kan verenigen – hij is met een Joodse vrouw getrouwd en verkeert veel in Joodse kringen – is niet helemaal duidelijk. [32]
    Omdat hij steeds meer last krijgt van reuma vestigen Van Booven en zijn gezin zich in 1937 in Rome. Als de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, verblijven zij tijdelijk in Abbazia: ‘Wij leven als tussen verschillende werelden en alles kan nog gebeuren. Maar wij verliezen hoop niet, al nadert ouderdom met gebreken, en vaak zwaarmoedigheid.’ [33] Als ongewenste vreemdeling en als zodanig verdacht van spionage wordt hij met zijn vrouw, zijn schoonmoeder, zijn dochter, zijn kleinkind, zijn schoonzoon en diens moeder in Milaan vastgezet. In oktober 1943 zien ze echter kans om uit een brandend Milaan te vluchten en na een ‘onwaarschijnlijke zwerftocht’ weten ze Rome te bereiken, waar ze op verschillende adressen onderduiken. Ook in deze jaren houdt Van Booven trouw zijn dagboek bij en deze zwerftocht is aldus op de voet te volgen. De Van Boovens zouden tot 1962 in Italië blijven wonen waar het Henri, net zoals zijn beroemde Haagse vriend, eigenlijk beter beviel dan in het kille noorden. Na de oorlog vindt Van Booven weer emplooi bij de NRC en is hij van 1946 tot 1953 als letterkundige verbonden aan het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen.
    Tot op het laatst blijft Van Booven zich bezighouden met Couperus; hij zoekt door naar gegevens en schrijft essays, die echter niet geplaatst worden. Ook probeert hij een

11
tweede druk van zijn biografie gepubliceerd te krijgen, maar uitgevers zien er in deze jaren geen brood in. Inmiddels tracht hij, voor wie twee generaties eerder de Tachtigers en Couperus de literaire avant-garde waren, hard maar tevergeefs de nieuwe lichting schrijvers te begrijpen: vooral de waarde en noodzaak van de ‘lesbische zotternijen’ van Blaman en de ‘smerigheid’ van Reve ontgaan hem.
    De laatste fase van zijn lange leven bracht Van Booven door op landgoed Rosenburg te Den Haag, waar hij ‘uitmuntend [werd] verpleegd, aanvankelijk tusschen zwakzinnigen, hele en halve krankzinnigen!’ [34] Krankzinnig was Van Booven zelf allerminst, maar eerder gewoon ‘oud en op’. Op 31 januari 1964 overlijdt de 87-jarige negentiende-eeuwer. Tien dagen later zouden The Beatles op Ed Sullivan verschijnen en Time zou korte tijd later verklaren dat ‘the revival of Art Nouveau had arrived’, gevolgd in de zomer van 1966 door de eerste moderne Beardsley-expositie in het Victoria & Albert-museum. [35] Daarover heeft hij helaas niet meer in zijn dagboek kunnen schrijven.