Een kleine stilistische vergelijking
Couperus en D'Annunzio

Als het om decadentisme gaat, worden ze vaak in één adem genoemd: Louis Couperus en Gabriele d'Annunzio. Wie zich echter verdiept in hun persoonlijkheden en oeuvre zal eerder grote verschillen dan nauwe verwantschap ontdekken. Er zijn zeker overeenkomsten in hun werk, vooral op het stilistische vlak. Aan dat aspect is tot nog toe weinig aandacht besteed.

Door Erik Löffler

Dat Couperus tot de decadentistische schrijvers gerekend zou mogen worden, is sinds de publicatie van Louis Couperus en het decadentisme door Luc Dirikx [1] niet meer zo vanzelfsprekend. Het noodlot dat zijn personages treft, zo betoogt Dirikx, is geen blind 'fatum', maar kan veelal herleid worden tot erfelijke of sociale factoren die hun karakter en persoonlijkheid bepaald hebben. Hun wereldvreemdheid, excentriciteit, hang naar verfijning of levensmoeheid overschrijden bovendien zelden een bepaald burgerlijk kader. De typische 'Héros décadent' treffen we in Couperus' werk eigenlijk slechts éénmaal aan, en wel in De berg van licht, een roman die door Mario Praz omschreven is als 'the only [...] thoroughly decadent novel, which by all standards is great
literature'. [2] De hoofdpersoon, keizer Heliogabalus, kan een vergelijking doorstaan met Des Esseintes, Dorian Gray, De Fréneuse en Gabriele d'Annunzio's Andrea Sperelli. [3]

Superuomo
De Italiaanse schrijver Gabriele d'Annunzio kan met meer recht een decadentist worden genoemd. Zijn meest geslaagde creatie was zijn eigen persoon, zoals onmiskenbaar blijkt bij een bezoek aan zijn huis of bij lezing van een van de vele bio(soms welhaast: hagio)grafieën. Zijn halsbrekende wapenfeiten als vliegenier, met als hoogtepunt zijn propagandavlucht over Wenen in 1915, en zijn herovering in 1919 van Fiume (tegenwoordig het Joegoslavische Rijeka) met driehonderd vrijwilligers hebben sterk aan zijn roem bijgedragen. Zijn poging om zich te ontwikkelen tot een 'superuomo', de alles kunnende en alles veroverende Nietzscheaanse Übermensch die we eveneens in zijn romans tegenkomen (bijvoorbeeld Stelio Effrena in Il Fuoco, 1898), was helaas minder overtuigend, mede door zijn aanhoudende gebedel bij de overheid om medailles.
    Couperus wist van het bestaan van zijn tijdgenoot, maar in welke mate hij zijn oeuvre kende, is niet duidelijk. Eén van de grote liefdes van de schrijver heeft hij persoonlijk ontmoet: de actrice Eleonora Duse. Ook heeft hij tijdens een verblijf in Florence D'Annunzio's Fedra voorgelezen aan een aantal hotelgenotes. [4] Misschien was zijn kennis van het Italiaans niet voldoende voor het zeer ontoegankelijke taalgebruik van de schrijver, maar hij kan er kennis van hebben genomen door middel van toen reeds bestaande Franse vertalingen.
    Het verschil tussen de persoonlijkheid van Couperus, uiteindelijk toch aimabel, misschien als een dandy gekleed maar zich niet werkelijk zo gedragend, en de excentrieke D'Annunzio wordt gereflecteerd in hun beider oeuvre: de soms duizelingwekkende hoog-

Zij nam zijn arm in den hare en zij dwaalden een oogenblik zwijgend in de groote lanen van het park, onder het zwoele loover der hooge eiken, stovende in de Juli-ochtendzon. Groote varens hieven hunne lange waaierbladen op aan de boorden der slooten, die, blauwend groen, zich overglansden met tinten van metaal en email, en spinnen hadden van stengel tot stengel hare fijne webben geweven als uit draden van zilverig glas. Hier en daar schemerde, vergeeld wit en fluweelig van een woekerend mos, een verminkt beeld op een voetstuk, een Flora of een Pomona. Een adem van vuur scheen van boven uit het geblaârte neêr te zinken over de paden, waarlangs als onkruid de wilde kamperfoelie, zoet van geur, bloeide en hare verwarde stengels van heester op heester slingerde, terwijl uit het broeiende groen de dolle kervel hoog opschoot, met tal van blanke zonneschermpjes. [5]

De volgende passage komt uit D'Annunzio's Il fuoco. Tijdens een feest in een Venetiaans stadspaleis begeeft een deel van de gasten zich in de tuin, in de duisternis.

Na hun afdaling in de tuin waren de gasten verspreid over de lanen en onder de pergola's. De nachtelijke bries was vochtig en lauw zodat de gevoelige oogleden haar op hun wimpers voelden, bijna als een wispelturige mond, die nadert om ze licht te beroeren. De verborgen sterren van de jasmijn geurden krachtig in de schaduw; en de vruchten geurden ook, als in de tuinen van de eilanden, sterker. Een felle, krachtige vruchtbaarheid dampte op uit dat kleine lapje levende grond, dat een balling leek, zo strak ingeklemd in het keurslijf van waterwegen. Zo wordt een ontheemde ziel in haar gevoelen versterkt. [6]