Deel I | Deel II | Deel IV | Deel V

Was Couperus een 'adept'?
Heliogabalus en de Vlam van de Lust III

In eerdere afleveringen in deze reeks ging Caroline de Westenholz in op de oorsprong van het fenomeen 'goddelijke androgynie' in mogelijk de oudste godsdienst ter wereld: het shivaïsme in het oude India. [1] Vervolgens onderzocht zij hoe schrijvers als Jean Lombard en Louis Couperus aan kennis over deze godsdienst konden zijn gekomen. [2] Haar laatste artikel eindigde met de stelling: het specifieke aspect dat centraal staat in zowel l'Agonie als De berg van licht: het streven naar de originele, androgyne staat, moet worden gevonden in andere dan literaire bronnen. De Westenholz' speurtocht voert ons ditmaal naar de regionen van gnosticisme, hermetisme en alchemie.

Door Caroline de Westenholz

Madeh hield dus veel van Attilia [de zuster van Attilius, CdW], en alhoewel hij haar een vaag gevoel toedroeg – een gevoel alsnog ongeformuleerd in zijn obscuur organisme van min of meer gedeseksualiseerde efebe – koesterde hij geen enkele jaloerse gedachte of ontluikende begeerte jegens haar, geofferd als hij was, vanaf zijn jeugd, aan de Zon, gewijd aan de Zwarte Steen en bestemd voor de mannelijke liefde. Hij was bijna van dezelfde sekse als Attilia want net als een vrouw, hoorde hij aan een man toe, aan Attilius. [5]

24
(De lezer voelt het al: het gaat mis, in de roman, omdat Madeh uiteindelijk een 'gewone' man blijkt te zijn en verliefd wordt op Attilia – maar dat doet hier nu niet ter zake.) Attilius' tragiek - zijn 'agonie' - is zijn onvoorwaardelijke overtuiging:

Voor haar [c.q. de cultus van de Zwarte Steen, CdW], ja, voor haar zou hij, Attilius zich over de hele wereld toeleggen op een strijd met de goden, en, door de hardnekkige vervolging van de mannelijke sekse dóór de mannelijke sekse, zou hij de vrouwelijke sekse of liever gezegd de menselijke biseksualiteit, buiten werking stellen en zodoende helpen bij de schepping, in het hart der dingen, van de ANDROGYN, het wezen dat genoeg heeft aan zichzelf omdat hij de twee seksen omvat, en hij zou de eenheid van het Leven herstellen waar de dualiteit zich manifesteerde. [6]

Het gaat hier dus niet alleen om het terugstreven naar een originele, ideale staat, maar om een ideaal wezen van de toekomst. Bij Lombard is de androgyn bijna een Messias. Dit aspect komt bij Couperus minder sterk aan de orde. Toch is het niet geheel afwezig. Ook in De berg van licht wordt, bij monde van de opperpriester Hydaspes, eenmaal gesproken van 'den vorm der Tweeslachtigheid, de ziel van de Man-Maagd, het Enkel- Dubbele, tot Adam-Heva, die was en weêr zijn zal in jou... o mijn Antoninus...' [7]
    Waar komt deze eigenaardige messianistische visie nu vandaan?
    Degeen die zich het meest indringend met deze vraag heeft beziggehouden, is de grote Roemeense godsdiensthistoricus Mircea Eliade (1907–1986). In een in het Roemeens geschreven 'jeugdwerk' verdiepte hij zich al in de mythe van de reïntegratie van de twee seksen tot androgynie. [8] Het thema wordt uitgewerkt in zijn boek Méphistopheles ou l'androgyne (uit 1958). [9]

25
'Hieros gamos' en androgynie
Het hieros gamos of heilige huwelijk is een bekend gegeven in de vergelijkende godsdienstwetenschap. In de meeste culturen gaat het hier om een huwelijk tussen de God-Hemel en de Godin-Moeder Aarde, waarbij de bevruchtende regen het uitstorten van het sperma voorstelt. [10] In een eerder artikel in Arabesken zagen wij reeds dat het heilige huwelijk, in de zin van de geslachtelijke vereniging van twee goden, bij de oude hindoes een analogie is van de schepping van de kosmos als een fusie van energie en geest: 'De werkelijke geslachtelijke vereniging is de vereniging van de opperste Shakti met de Alziel (atman); de andere zijn slechts vleselijke betrekkingen tot de vrouw,' zegt een tantrische tekst. [11] Hiermee wordt het volgende bedoeld.
    In het shivaïsme is het, ook op menselijk niveau, mogelijk de gewenste 'heilige' gemeenschap te bereiken zonder dat een persoon van het andere geslacht hierbij betrokken is. Het uiteindelijke doel van het tantrisme, de 'linkerweg' van het shivaïsme, is namelijk het verenigen van de twee tegengestelde principes: Shiva en Shakti, materie en energie, in het eigen lichaam. Dit wordt bereikt in het opwekken van de Shakti, een soort elektrische energie die aan de basis van de wervelkolom van het menselijk lichaam ligt, als een opgerolde slang. De doorsnee mens van tegenwoordig weet niet eens dat deze kracht bestaat, maar de geoefende yogi is in staat de Shakti langs zijn wervelkolom te doen oprijzen tot in de top van zijn kruin, waar dan de vereniging van Shiva en Shakti plaats heeft. [12] De kundalini, zoals deze ervaring genoemd wordt, voelt aan als een vuur dat vanuit het stuitje omhooggaand van het lichaam bezit neemt. Het opwekken ervan is voor ongeoefenden niet zonder gevaar. [13] Voor de doorgewinterde yogi betekent het beheersen van de kundalini echter de ultieme zelfrealisatie (oftewel verlichting) waarover in oude Indiase geschriften gesproken wordt. [14] Deze 'stille kracht' om het zo te zeggen, het doen rijzen van de kundalini, is precies wat Indiase fakirs of shamannen van oude culturen die occulte macht geeft waarover men in de negentiende eeuw zoveel kon vinden in de geschriften van madame Blavatsky. Kundalini-yoga wordt tot op de dag van vandaag over de hele wereld beoefend.
    Het doel van de mensheid in de hoogste vorm van yoga is dus: de reïntegratie van het mannelijke en het vrouwelijke in het eigen lichaam – en wat is dit anders dan androgynie? [15] Dit ideaalbeeld zou in de westerse wereld een lange geschiedenis krijgen.

Gnosticisme, hermetisme en kabbala
In de monotheïstische religies van de occidentale beschavingen heeft het hieros gamos of heilig huwelijk, met de resulterende fusie van tegenpolen zoals dat in oeroude polytheïstische religies voorkwam, geen directe plaats gekregen, al is het natuurlijk duidelijk dat God de Vader de maagd Maria op sacrale wijze bevrucht heeft; een normaal huwelijk was dit in elk geval niet. Voordat het christendom als staatsgodsdienst gevestigd was, speelde deze materie echter een centrale rol in de vele gnostische stromingen in de hellenistische wereld. [16]
    Een paar voorbeelden. De oospronkelijke androgyn komt voor in de Poimandros, het eerste tractaat van het Corpus Hermeticum. [17] Gilles Quispel formuleert het als volgt:

De androgyne Vader van alle dingen, de Geest, die Licht en Leven is, baarde de Anthropos, die in alles in hem gelijk is en dus androgyn. Dat hadden joodse leden van de Hermetische loge blijkbaar aan hun Griekse en Egyptische broeders bijgebracht. Vanuit Alexandrië heeft zich die voorstelling voortgeplant, in de

26

Gnosis, in de secte der Mandaeërs, waar de Godmens Adam Quadmon heet, bij het manicheïsme, (de Oermens die in de stof valt), tot in de Kabbalah, waar Adam Quadmon een phallus en een vulva heeft. [18]

Mircea Eliade traceerde de androgyne oermens in de geschriften van Simon de Tovenaar, waarin de oorspronkelijke hemelse mens, Adamas, mannelijk-vrouwelijk wordt genoemd. Omdat de mensheid hiervan afstamt, hebben wij allemaal een stukje van die androgyn in ons; spirituele perfectie bestaat in het terugvinden van de androgyn in onszelf. [19] De Naasseners zagen, volgens deze zelfde bron, drie stadia in het kosmisch drama: ten eerste de onvergankelijke goddelijke en universele logos; ten tweede de val met als resultaat fragmentatie van de creatie en dus lijden, en ten slotte de komst van de Heiland die in zijn eenheid de fragmenten weer bij elkaar zal rapen en de oorspronkelijke androgynie zal herstellen. [20] In het evangelie van Thomas zegt Jezus zelf: 'Als jullie de twee een maakt, zullen jullie Zonen des Mensen worden (...).' [21] Dit evangelie, nog maar onlangs door Quispel uit het Koptisch vertaald en in zijn geheel gepubliceerd, leert dat de eerste mensen androgyn waren, dat de splijting der geslachten de eigenlijke zondeval was en dat Christus is gekomen om de strijd tussen de geslachten te beslechten en de oorspronkelijke eenheid en heelheid te herstellen. [22] Philo Judeaus van Alexandrië ten slotte, was van mening dat het vrouwelijk geslacht maar moest worden opgeheven door het te laten opgaan in het mannelijke [23] – enigszins in de lijn van wat het personage Attilius in de roman van Lombard nastreeft.
    Hier treffen we een versmelting aan tussen het ideale androgyne wezen en de Messias van de christenen, die verschijnt aan het eind der tijden, oftewel: Christus als androgyn. Dit thema werd onder andere weer opgepakt door de middeleeuwse mysticus Jacob Boehme, voor wie de slaap van Adam tijdens de creatie van Eva de eerste zondeval ver tegenwoordigde. [24] Het ontstaan van de twee seksen is een direct gevolg van deze eerste 'val', maar dankzij Christus zal de mens weer androgyn worden, aldus Boehme. [25]

27
Het mag inmiddels duidelijk zijn dat het streven van de personages Attilius en Heliogabalus in de genoemde romans niet zomaar verzonnen is of domweg ontleend aan de 'dubieuze' geschriften van mevrouw Blavatsky.

Alchemie
Na de vestiging van het christendom als staatsreligie in het jaar 312 waren al de bovengenoemde gnostische sekten opeens verdacht. De heilige boeken werden vernietigd, de officianten monddood gemaakt of regelrecht vermoord, terwijl de officiële bijbel werd samengesteld uit die evangeliën die de goedkeuring van de kerkvaders konden wegdragen. De brand in de bibliotheek van Alexandrië deed de rest. Door de eeuwen heen doken echter steeds weer 'ketterse' sekten op die in allerlei varianten de theorieën rond het hieros gamos en de toekomstige androgyn bleven huldigen. Het meest consequent werd de leer uitgewerkt in de middeleeuwse alchemie.
    De alchemie kent zowel een theorie als een praktijk, doceert de onlangs uitgekomen Dictionary of Western Esoterica. [26] De theorie kan lijken op natuurfilosofie van Griekse komaf, of op een metaforische code voor processen van purificatie en initiatie zowel in de alchemistische arbeid als in de ziel van de alchemist. De bedoeling is om een zekere substantie tot prima materia te reduceren en vervolgens te purifiëren en te veredelen met als eindresultaat de lapis philosophica of steen der wijzen. De genoemde dictionaire wijst op de overeenkomst met het streven van mystici: 'The salvational quests of both mysticism and alchemy lead through purification and illumination by contemplation to the goal of unio mystica or the Philosopher's Stone, respectively.' [27] Ook hier vinden we dus weer een heilige steen, zij het een symbolische.
    De alchemie van de middeleeuwen stoelt op twee tradities. De Griekse of liever gezegd Ionische natuuurfilosofen gingen ervan uit dat alle dingen waren samengesteld uit vier elementen: aarde, water, vuur en lucht. Aristoteles voegde hier – overigens in navolging van de Indiërs – het vijfde element, ether of quintessentie, aan toe. De

28
Arabische alchemie gaat uit van twee elementen, zwavel en kwikzilver, die elk weer zijn samengesteld uit de vier oorspronkelijke elementen en die beide een planeet vertegenwoordigen: zwavel staat voor de zon, kwikzilver voor de maan. De eerste stond daarnaast voor het mannelijke element en werd als zodanig ook wel de koning genoemd, de tweede voor het vrouwelijke element, oftewel: de koningin.
    In het alchemistisch opus ging het erom, beide tegengestelde principes te verzoenen in het zogenaamde mysterium coniunctionis: het 'huwelijk' van het mannelijke en het vrouwelijke element, oftewel: het huwelijk van de zon en de maan. De vrucht daarvan was de beroemde steen der wijzen. Deze werd meestal als een androgyn afgebeeld, ook wel homunculus genoemd en vaak vergeleken met Christus. [28]
    'De alchemie is te omschrijven als een gnostische natuurfilosofie,' aldus Piet Meeuse in zijn verhelderende bundel De slang die in zijn staart bijt; 'de stoffelijke wereld wordt beschouwd als een manifestatie van het goddelijke. Het is de alchemist erom te doen, het zuiver goddelijk beginsel uit de onzuivere materie te destilleren. Ofwel: zich via de stoffelijke wereld te verheffen tot het goddelijk mysterie.' [29] Essentieel is dat de mutatie van de materie die de alchemist onder handen heeft, gepaard gaat met een innerlijke transformatie van de alchemist zelf – evenals bij de yogi. Mircea Eliade trekt in zijn boek The forge and the crucible de oorsprong van de alchemie terug tot de ijzertijd. Hij wijst op de overeenkomsten met hatha yoga en het tantrisme in het oude India. [30]

Androgynie in de negentiende eeuw
De negentiende eeuw is zoals bekend de eeuw van het positivisme, van grote ontwikkeling op het gebied van de exacte wetenschap. Aan de andere kant was er een opleving van het mysticisme, zoals bijvoorbeeld vertegenwoordigd door theosofie, spiritisme, occultisme en alchemie. De aanhangers van deze bewegingen zochten verloren wijsheid uit het verre verleden op te sporen en te restaureren. Sommigen, zoals de magiër Papus, wilde dit streven zelfs verheffen tot wetenschap, om te worden onderwezen aan de universiteit. [31] Ook de messianistische visie op de androgyn als ideaal (toekomstig) dubbelwezen kwam hierbij weer in de belangstelling te staan.
    Tegen het eind van de achttiende eeuw herleefde de belangstelling voor de oude gnostiek vooral in de literatuur (Blake, Novalis, Goethe). [32] Johann Wilhelm Ritter, een bekend arts en vriend van de dichter Novalis, gaf zijn visie in zijn Fragmente aus dem Nachlass eines jungen Physikers (1810). De androgyn van de toekomst was volgens hem een soort Christus:

Eva werd geschapen door de man, zonder hulp van een vrouw; Christus werd voortgebracht door een vrouw zonder hulp van een man; de Androgyn zal beide voortbrengen. Maar man en vrouw moeten samensmelten, in één en dezelfde slag. Het aldus ontstane lichaam zal onsterfelijk zijn.

Hier wordt, zoals Mircea Eliade terecht opmerkt, de taal van de alchemie gebruikt. [33] Eenzelfde thema werd reeds beschreven in Wilhelm von Hulmboldts essay Über die männliche und weibliche Form (1795) waar de goddelijke androgyn ter sprake kwam. [34] De volgende op de lijst is Friedrich von Schlegel in zijn essay Über die Diotima (1795). Deze behandelde eveneens de progressieve reïntegratie van de seksen tot androgynie. Gilles Quispel voegt aan dit lijstje nog een Nederlander toe, de Utrechtse taalgeleerde Willem Gerard Brill (1811-1896), die grote invloed zou hebben gehad op de theologen van

29
zijn tijd. [35] De belangrijkste bijdrage aan het thema werd, aldus Eliade, geleverd door de Boehme-geleerde Franz von Baader die meent dat de androgyn aan het begin der tijden bestond en aan het eind weer zal verschijnen. [36] Hij ontleende dit aan de ideeën van Jacob Boehme (zie boven). Eliade verwijst naar de alchemie als een bron voor Boehmes mystieke visie. [37]

Androgynie, alchemie en Heliogabalus
Eén van de eerste Franse schrijvers die het thema van de androgynie omarmde was Honoré de Balzac. Naar eigen zeggen verslond hij als jongeman alle boeken van Swedenborg in de bibliotheek van zijn moeder. Resultaat was onder andere de roman Séraphita (1835), een relaas over een op aarde terugkerende engel die in de vorm van een androgyn wezen of hermafrodiet liefde oproept waar hij/zij maar gaat. Twee slachtoffers van deze onbeantwoorde liefde, de jongeman Wilfred die Séraphita als vrouw ziet en het meisje Minna dat Séraphitus als man ervaart, worden uiteindelijk gemaand met elkaar te trouwen, terwijl Séraphita zelf hemelwaarts stijgt. Eenzelfde thema – een androgyne hoofdpersoon die een mannelijke en een vrouwelijke aanbidder krijgt, die elkaar uiteindelijk vinden – komt voor in Théophile Gautiers tegelijkertijd geschreven boek Mademoiselle de Maupin. [38]
    In de jaren 1880 werden de mystiek-occulte tendenzen het leidende artistieke credo, vooral bij de kunstenaars van het decadentisme en het symbolisme, en niet altijd in positieve zin: 'De ruim twintig jaar die bekend staan als het fin de siècle werden in hun poging in een apotheose van een Sardanapolus alle morele principes te vernietigen, beheerst door de tweelingmachten mystiek en erotiek,' schrijft Philippe Jullian. [39] Het thema androgynie werd in deze dagen bijna een obsessie. Het bekendste voorbeeld is de Franse schrijver Joséphin Péladan die vanaf 1883 een serie boeken schreef onder de collectieve titel La décadence latine. De twee voornaamste ideeën in deze serie zijn dat de androgyn het wezen der toekomst is en dat de menselijke beschaving zo gecorrumpeerd is door materialisme en goddeloosheid dat zij regelrecht op haar ondergang afstevent. Deze twee noties hebben ingang gevonden in Lombards l'Agonie. [40]
    De belangstelling voor androgynie in het Frankrijk van de negentiende eeuw hield gelijke tred met die voor de decadente Romeinse keizer Heliogabalus. De literatuur rond dit laatste onderwerp in de negentiende eeuw is in eerste instantie gecatalogiseerd door Mario Praz. [41] In Nederland is eenzelfde poging ondernomen door Jaap Goedegebuure. [42] De meest uitgebreide en meest recente inventarisatie van alle literatuur over het fenomeen Heliogabalus door de eeuwen heen wordt op dit moment ondernomen door Leo de Arrizabalago y Prado, een Spaans-Amerikaanse literatuurhistoricus die onder de titel Studiae Varianae een database heeft aangelegd over alles wat met de decadente Romeinse keizer te maken heeft. Elders in deze Arabesken leest u over het 'Varian Symposium' over dit onderwerp dat deze zomer plaatsvond op de Universiteit van Cambridge.
    Een verklaring voor de gezamenlijke belangstelling in de androgyn en in Heliogabalus in het laatste kwart van de negentiende eeuw is gegeven door de man die wel 'de laatste alchemist' is genoemd: Fulcanelli. [43] De fascinatie voor de legendarische zonnepriester van Emessa en wel speciaal met het huwelijk tussen de zonnegod en de maangodin van Carthago zoals Heliogabalus dat zou hebben bewerkstelligd, is volgens Fulcanelli niets anders dan een metafoor van de verwezenlijking van het 'Grote Werk' van de alchemie: de steen der wijzen. Hij legt uit dat de naam Heliogabalus in de taal van de 'solar cabala'

30
Paard van de Zon betekent; dat de zwarte steen in de alchemie staat voor de eerste materie, enzovoorts. Met andere woorden: Fulcanelli verwijst de ganse historiografie over keizer Heliogabalus naar het rijk der esoterie. [44]

Conclusie. Terug tot Lombard en Couperus
De historische oorsprong van het streven naar androgynie zoals beschreven in de romans van Lombard en Couperus ligt hoogstwaarschijnlijk in het oude shivaïsme. Tantrische yogatechnieken hebben de hereniging van Shiva en Shakti in het eigen lichaam als doel, met andere woorden: het vinden van de androgyn in zichzelf.
    In de hellenistische tijd vonden deze occulte praktijken uit het oude India ingang in de gnostieke stromingen in het Midden-Oosten. [45] Hier werd de originele androgyn die aan het begin van de schepping zou hebben gestaan, geïdentificeerd met de Christus die aan het eind der tijden weer terug zou komen. Zo kon het beeld ontstaan van een ideale, androgyne 'Messias' die de eenheid zou herstellen waar de dualiteit heerste. Dit beeld leefde in de westerse beschaving voort in de principes van de alchemie. Het hieros gamos of Mysterium coniunctionis ligt hier in het vinden van de steen der wijzen die dikwijls als een androgyn wordt geïnterpreteerd.
    Het personage Attilius in de roman van Lombard ziet de toekomstige androgyne mens inderdaad als een soort Messias, in navolging van gnostici, hermetici en bovengeciteerde Duitse romantici. Interessant is dat Marie-France David in haar inleiding op de heruitgave van l'Agonie dit messianisme moeiteloos in socialistische mystiek vertaalt door dit wezen te schetsen als 'een ideaal van totale gelijkheid, zelfs tussen de seksen' – zonder met een woord te reppen over de rijke geschiedenis van de goddelijke androgyn door de eeuwen heen. [46] Deze tekortkoming maakt Davids uitleg moeilijk te begrijpen voor de lezer die haar geloof in dit gelijkheidsideaal (zij het christelijk of socialistisch) niet deelt.
    De opdracht van Hydaspes aan zijn leerling Bassianus in de roman van Louis Couperus staat daarentegen meer in de traditie van het vinden van de steen der wijzen in de alchemie, een traditie, die via de gnostici en de hermetica terugvoert tot het oude shivaïsme. Lombards inspiratie was dus van christelijke achtergrond, en die van Couperus – het hoeft ons nauwelijks te verbazen – meer paganistisch. Lombard en Couperus konden ruim kennis nemen van de in dit artikel besproken fenomenen in de vele literatuur over esoterie die gepubliceerd werd in de late negentiende eeuw, en wel vooral die over gnosticisme, hermetisme, kabbala en alchemie. [47] Couperus heeft zich zoals bekend bovendien verdiept in het boek van Lucien von Römer, Über die androgynischen Idee des Lebens, waar Shiva, de oorspronkelijke goddelijke androgyn, uitgebreid in wordt genoemd. [48]
    Betekent dit alles nu dat Louis Couperus inderdaad op de hoogte was van alle boven genoemde ontwikkelingen – van shivaïsme, gnosticisme, hermetica, alchemie? Of, scherper gesteld: is het mogelijk dat Louis Couperus zelf een 'adept' was, dat wil zeggen: een ingewijde in de 'geheime' kennis der esoterie?
    Deze gedurfde veronderstelling voert ons terug naar de stelling van Klaas Popma uit 1968: Couperus was niet in de eerste plaats 'estheticist'; Couperus was allereerst theoloog, van een semi-gnostische religie van tanen, doven en ontaarden. [49] Zoals bekend schreef Couperus tussen 1900 en 1904 een hele reeks werken met een esoterische inslag: De stille kracht (over goena-goena in het voormalig Nederlands-Indië, in 1900); Babel (een sprookje dat doet denken aan de vrijmetselarij, in 1901); Over lichtende

31
drempels (theosofische verhalen, in 1902); God en goden (een gnostische kosmologie, in 1903); en Dionyzos (een biografie van de god van de antieke mysterieën, in 1904). Misschien zou deze stelling van Popma eens onder de loep moeten worden genomen, en wel op de meest serieuze, grondige en wetenschappelijke wijze – wat nog nooit is gebeurd, al heeft Maarten Klein natuurlijk wel de aanzet hiertoe gegeven. [50] Helaas wordt er over esoterie in academische kringen nog steeds erg lacherig gedaan, voornamelijk omdat critici er weinig tot niets van af weten.
    Tot dit doel zou ik willen voorstellen dat al Couperus' werk wordt onderzocht in het kader van de genoemde esoterische traditie. Om deze gigantentaak naar behoren te kunnen ondernemen, heeft schrijfster dezes contact opgenomen met Wouter Hanegraaff, hoogleraar in de westerse esoterica aan de Universiteit van Amsterdam en samensteller van de zojuist verschenen Dictionary of Western Esoterism. Hij blijkt tot mijn vreugde een groot fan van het werk van Couperus te zijn. Over de resultaten van onze samenwerking leest u meer in de volgende afleveringen van Arabesken.
(Wordt vervolgd.)

(Uit: Arabesken 13 (2005), nr.26, p.23-33.)

Deel I | Deel II | Deel IV | Deel V

[Naar boven]